De overheid ziet de opbrengst uit tabaksaccijns teruglopen, ondanks hogere tarieven. Wat speelt er precies en welke gevolgen heeft dit voor beleid en volksgezondheid?
Dalende accijnsopbrengst: de cijfers in één oogopslag
Nieuwe cijfers laten een duidelijke daling zien in de inkomsten uit tabaksaccijns. Vorig jaar kwam de staat binnen op ongeveer 2,6 miljard euro, maar dat bedrag ligt zo’n 15 procent lager dan in het voorgaande jaar. Dat is opmerkelijk omdat de accijnzen juist werden verhoogd in de afgelopen jaren.
De verwachting was dat hogere belastingen automatisch meer geld zouden opleveren, maar de realiteit wijst anders uit. De combinatie van veranderend koopgedrag en een dalend aantal rokers zorgt ervoor dat de pot minder vol raakt dan voorspeld.
Accijnsverhogingen en het beleid: wat is er veranderd?
Sinds 2020 zijn de belastingen op sigaretten sterk opgeschroefd; de heffing op sigaretten is ongeveer verdubbeld, en bij rooktabak, zoals shag, steeg de accijns zelfs nog sterker. Deze ingrepen maken onderdeel uit van het Nationaal Preventieakkoord, dat als doel heeft minder mensen te laten roken en de volksgezondheid te verbeteren.
Het beleid was tweeledig: door tabak duurder te maken, zou roken ontmoedigd worden en tegelijkertijd de schatkist meer geld binnenbrengen. Gezondheidswinst blijkt deels behaald: het aantal rokers daalt. Financieel levert het echter minder op dan verwacht, omdat rokers en markten op die verhogingen reageren.
De logica van het beleid is helder, maar de uitvoering botst op economische en gedragsmatige realiteit. Consumenten zoeken alternatieven, verkleinen hun aankoopfrequentie of stappen over op andere producten, waardoor de directe impact op accijnzen afneemt. Dit spanningsveld tussen beleidsintentie en marktgedrag verklaart voor een groot deel de onverwachte uitkomst.
Minder rokers, maar ook andere verklaringen voor de daling
Een belangrijke verklaring is dat minder mensen dagelijks sigaretten roken. Tien jaar terug rookte ongeveer één op de vier mensen, tegenwoordig ligt dat dichter bij één op de zes. Ook het percentage dagelijkse rokers zakte fors, wat logisch leidt tot minder binnenlandse consumptie en dus lagere accijnsopbrengsten.
Toch is dat niet de enige beweging. Een groeiend aantal rokers koopt hun tabak over de grens of zoekt goedkopere alternatieven. In 2020 gaf zo’n 5 procent van de rokers aan vaak of altijd in het buitenland te kopen; in 2024 is dat gestegen naar ongeveer 12 procent. Die toename veroorzaakt direct gemiste belastinggelden voor Nederland.
Daarnaast verschuift een deel van de markt richting e-sigaretten en vapes, die in veel officiële statistieken nog niet volledig worden meegenomen. Daardoor kan het beeld van dalende accijns nog complexer zijn: sommige gebruikers stappen over naar producten met andere belastingregels of naar een black market.
Het effect van deze verschuivingen is ook niet gelijkmatig verspreid over de samenleving. Jongere rokers kiezen bijvoorbeeld vaker voor vaporizers, terwijl oudere rokers eerder geneigd zijn grenskoop te doen of traditionele tabak te blijven gebruiken. Die verschillen maken beleid maken ingewikkelder, omdat maatregelen niet voor alle groepen even goed werken.
Grenskoop en prijsverschillen: waarom Nederlanders elders kopen
Het prijsverschil met buurlanden speelt een centrale rol. Sigaretten zijn in Nederland veel duurder dan in aangrenzende landen zoals Duitsland en België. Voor veel consumenten loont het om net over de grens te tanken en daar hun tabak in te slaan, zeker als het om grotere aantallen gaat.
Voor gezinnen in grensregio’s is dit gedrag duidelijk zichtbaar, maar ook vakantiegangers en forenzen dragen bij aan het verlies aan accijns. Omdat accijnzen in het land van aankoop worden afgedragen, vloeit dat geld rechtstreeks naar de schatkisten van die landen. Nederland profiteert dus niet van deze bestedingen.
Grenskoop is niet alleen een rationele keuze op basis van prijs; het is vaak ingebed in routines. Mensen combineren boodschappen met andere reisjes en beschouwen tabak als een item dat voordeliger elders te verkrijgen is. Hierdoor blijft het gedrag hardnekkig, ook als de overheid maatregelen probeert bij te sturen.
Beleidseffecten en de discussie: wat wint, wat verliest?
De cijfers leiden tot twee tegengestelde conclusies. Aan de ene kant werkt het preventiebeleid: minder mensen roken en de volksgezondheid verbetert op termijn. Aan de andere kant blijkt het streven naar hogere belastinginkomsten fragiel wanneer consumentenalternatieven en grenskoopgedrag sterk zijn.
Critici waarschuwen dat het huidige beleid onbedoelde neveneffecten heeft. Hoge accijnzen stimuleren grenskoop en illegale handel, waardoor de beoogde inkomsten wegvloeien. Voorstanders counteren dat gezondheidseffecten zwaarder wegen dan kortetermijninkomsten en dat dalende consumptie op lange termijn de zorgkosten zal drukken.
In de discussie speelt ook politieke druk een rol: partijen die prioriteit geven aan begrotingssaldo versus partijen die gezondheidswinst centraal zetten, kijken anders naar de cijfers. Die tegenstelling maakt het debat emotioneel en strategisch geladen, omdat keuzes directe gevolgen hebben voor zowel economie als zorg.
Wat kan de overheid doen? Mogelijke aanpassingen en keuzes
De overheid staat voor een lastige afweging: doorgaan met accijnsverhogingen om roken verder te ontmoedigen, of zoeken naar aanvullende maatregelen om inkomstenverlies tegen te gaan. Mogelijke opties zijn gerichte handhaving tegen illegale handel, samenwerking met buurlanden over accijnsbeleid, of accijnsstructuren die e‑sigaretten en alternatieven beter meenemen.
Een andere route is inzetten op preventie en substitutie: betaalbare hulp bij stoppen, strengere verkoopregels en voorlichting kunnen de daling in rokers versnellen zonder dat consumenten massaal naar het buitenland uitwijken. Tegelijkertijd kunnen beleidsmakers nadenken over bredere fiscale oplossingen om gaten in de begroting te dichten.
Praktische stappen vragen om een combinatie van korte- en langetermijnbeleid. Handhaving kan op korte termijn lekken dichten, terwijl internationale afstemming en vernieuwing van belastingregels tijd kosten maar duurzaamheid bieden. Het is een beleidsmix die zowel politiek draagvlak als operationele capaciteit vereist.
Conclusie: balans tussen volksgezondheid en belastinginkomsten
De recente daling van de tabaksaccijns toont dat beleid complexer uitpakt dan op papier. Minder rokers is een win voor de volksgezondheid, maar de verwachte extra accijnsinkomsten blijven uit door grenskoop en marktveranderingen. Dat zet de overheid voor een politieke en praktische uitdaging: hoe behoudt Nederland gezondheidswinst zonder onnodig belastinginkomsten te laten lopen?
Het antwoord ligt waarschijnlijk in een mix van maatregelen: internationale afstemming, betere registratie van nieuwe rookproducten, gerichte handhaving en extra inzet op stoppen met roken. De komende jaren zullen laten zien welke koers de overheid kiest en of die voldoende weerstand biedt tegen het weglekken van inkomsten naar het buitenland.
Eén ding staat vast: het onderwerp blijft actueel en belangrijk, omdat het zowel financiële gevolgen heeft als directe impact op de volksgezondheid.
FAQ
Waarom dalen de accijnsinkomsten als sigaretten duurder worden?
Doordat minder mensen roken, meer mensen grenskoop doen en een deel overstapt op e-sigaretten of zwartmarkt, daalt de binnenlandse consumptie en daarmee de accijnsopbrengst.
Hoeveel mensen kopen nu tabak over de grens?
Het aandeel grenskopers steeg volgens recente cijfers van zo’n 5% in 2020 naar ongeveer 12% in 2024, wat direct inkomsten weglaat voor Nederland.
Wat kan de overheid doen om inkomstenverlies te beperken?
Mogelijke stappen zijn strengere handhaving tegen illegale handel, internationale afstemming van accijnzen, en aanpassing van belastingregels voor nieuwe rookproducten.
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek
